فقدان معیار و تفکیکِ چندین احمد شاملو
احمد شاملو
تفکیک اول
شاملو پیش از شاعر بودن انسان بود و مواضع سیاسی-اجتماعی خودش را داشت. در ایران کماکان میان شاملوی روشن‌فکر و شاملوی شاعر تفکیک قایل می‌شوند. این تفکیک دست کم این خوبی را دارد که ارزش ادبی شعر شاملو مستقل و برپایه‌ی زیبایی‌شناسی شعر سنجیده شود، نه مواضع سیاسی و روشن‌فکریِ شاملو. البته در این تردیدی نیست که مواضع سیاسی شاملو در اشعار او رسوب کرده است و می‌توان او را از مجرای خوانش شعر اش نقد کرد. اما پرسش ادبیات این نیست که موضع سیاسیِ فردی به نام احمد شاملو چیست؟ پرسش ادبیات این است که ارزش ادبیِ شعر شاملو در چیست؟
این تفکیک اهمیتی فراوانی برای ادبیات دارد و به هیچ‌وجه نقد شاملو را به مثابه‌ی روشن‌فکری که موضع سیاسی و نگرش اجتماعی خاص خودش را دارد، منتفی نمی‌کند. اگر چنین تفکیکی در میان نباشد، نقد ادبی با نقادی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی اشباه گرفته می‌شود. چیزی که آغای سعیدی، در همان شروع بسیار سطحیِ نقد‌اش به احمد شاملو مرتکب شده است و در یک متن کوتاه نقادی فرهنگی را با نقد ادبی خلط کرده است. نقد ادبی می‌تواند با نقد فرهنگی نسبت پیدا کند، اما نسبت یافتن به معنای خلط شدن نیست.
تفکیک دوم
هم‌چنان می‌توان در باب شاملوی شاعر به مثابه‌ی یک پدیده در ادبیات معاصر، دو چشم‌انداز کلی اتخاذ کرد. یکی شعریت شعر شاملو و دیگری، راهی که شاملو جلوی ادبیات معاصر گذاشت. این تفکیک نیز در نقد ادبی و مواجهه با شاملو مهم است. یعنی یک‌بار پرسش این است که: ابتکار شاملو در کل ادبیات فارسی چه چیزی است و چه ارزشی دارد و راهی که او گشود و خودش و دیگران در این راه روان شدند و دست به خلاقیت‌های ادبی زدند؛ چیست و چه اهمیتی و چه جایگاهی (هم به لحاظ ادبی و هم به لحاظ تاریخی) دارد؟ و پرسش دوم این است که: شعر شاملو در خودِ این راه (یا گفتمان شاملویی) چه مقدار موفقیت‌آمیز است؟. یعنی خود شاملو با معیارهای شعر شاملویی یا آزاد، به چه میزانی شاملویی است.
تفاوت تعیین کننده‌یی است میان شاملو در مقام کسی که جریانی را خلق می‌کند و شاملویی که خودش در این جریان شعر می‌گوید. ممکن شاملو در جریانی که خودش خلق کرد موفق نباشد( که البته هست) اما شاعران دیگری که در همان جریان راه افتادند و حتا در دل آن، جریان‌های ادبی دیگری خلق کردند، موفق باشند که تعدادشان فراوان نیز است.
شاملو در دل راهی که در ادبیات فارسی گشود، خودش یکی از شاعران این راه است نه تمام شاعران. در نتیجه شعر شاملو، به مثابه‌ی شعر یکی از شاعران این جریان است نه تمام آن.
چکیده‌ی مطلب این که: یک‌بار پژوهش در باره‌ی ظهورِ پدیده‌یی به نام شعر معاصر، پژوهش‌گر را به ناگزیر به شاملو می‌رساند و یک‌بار دیگر، شعر خود شاملو در دل گفتمانی شاملویی مورد پژوهش و بررسی قرار می‌گیرد. یعنی این‌که خود شاملو چه قدر شاملویی است؟ این تفکیک پایه‌ای است و خلط این مواضع، در عمل منتهی به همین چیزی می‌شود که در فضای مجازی ما راه افتاده است که منتهای سخن‌اش این است که فلانی شاعز بزرگ است و فلانی کوچک و فلانی هم اصلن شاعر نیست و این حرف‌های مفت.
مشکل ما فقدان معیار و فهم ادبیت کلام است. (یا شاید فهم وجود دارد و از میان رفیق بازی نمی‌تواند عبور کند و خودش را به مخاطب و شعر نشان بدهد) البته این تمام ماجرا نیست. بی‌تابیِ شاعران در مقابل نقد نیز دیدنی و جالب است. در حالی که یک اثر از مجرای نقد، بازتاب می‌یابد و ظرفیت‌ها و ناتوانی‌های‌اش شناخته می‌شود.
در کنار آن پدیده‌یی که به شتاب می‌توان نامش را «فرقهگراییِ ادبی» گذاشت، یک فاجعه‌ی دیگر ادبیات ما در دوره‌ی معاصر بود. فرقهگراییِ ادبیِ دوره‌ی جمهوریت یکی از آفات گفتمان ادبی در کل و گفتمان نقد به خصوص، است. هنوز معیار انکار و پذیرش در دل فرقه‌های ادبیِ بازمانده از جمهوریت یک کلمه است: رفاقت.
شاید ستایش‌ها و به‌به‌های کامنت‌گذاری در رخ‌نامه را نتوان جمع و دسته‌بندی کرد و نشان داد که شاعرانِ «بزرگِ؟»ما به اعتبار نام و ( چه بسا جنسیت شاعر) چه ستایش‌های اغراق آمیزی را در پای شاعر و شعر ریخته اند، اما روزی تمام مقدمه‌های غرا و کبرای شاعران نامدار ما در پیشانیِ آثار چاپ شده به سند تاریخی مبدل خواهد شد و نشان خواهد داد که ادبیات ما از فقدان معیارهای سنجش ادبی و برخورد سلیقه‌ای و چه بسا، سودجویانه و هدف‌مندانه، چه رنجی که نبرده است و چه افتی که نکرده است.
امروز، به یک اعتبار، این سخن که فلانی شاعر است و فلانی نیست، همان ناخودآگاه سلیقه‌ای است که معیاری برای سنجش ندارد و گاهی شعری را رد می‌کند که جلوی خواننده یک چشم‌انداز می‌گشاید و گاهی شعری را می‌ستاید که چند گزاره‌‌ی خبری را شکسته است و تمام.
به هر حال، شعر شاملو را اگر انکار می‌کنید، بگویید شاملو شاعر نیست، اما شاملو فارغ از شاعر بودن و نبودن‌اش یک «بستر» است که در دل‌اش شاعران ممتاز فراوانی دارد. با شاملو می‌توان مخالف بود، اما نمی‌توان او را انکار کرد. هم در مقام شاعر و هم در مقام مبتکر یک راه و مسیر شعری. این شهادت خود تاریخ معاصر شعر فارسی است. نیما و شاملو، دو گردنه‌ی چرخش ادبی در شعر معاصر فارسی اند. شاملو اگر در مقام شاعر و روشن‌فکر انکار شود؛ اما شاملو در مقام گشاینده‌ی یک مسیر در وجود شاعران آزاد‌سرای پس از خودش تکثیر می‌شود و چشم بر این حقیقت نمی‌توان پوشید.
______________________________________________
