غلامحسین ساعدی را نمی‌توان با فحاشی از حافظه تاریخی حذف کرد
حجم اهانت‌ها و حملاتی که گاه متوجه غلامحسین ساعدی می‌شود، در نگاه نخست شاید صرفاً یک مشاجره سیاسی یا ادبی به نظر برسد؛ اما در واقع این پدیده نشانه یک عارضه عمیق‌تر اجتماعی است. مسئله بر سر یک نویسنده نیست؛ مسئله بر سر نزاع میان «حافظه تاریخی» و «نوستالژی اقتدار» است.
ساعدی در شمار آن نویسندگانی قرار داشت که ادبیات را به عرصه افشای مناسبات سلطه، فقر، تحقیر اجتماعی و استبداد کشاند. او برخلاف روشنفکران درباری و مبلغان قدرت، صدای کسانی بود که معمولاً در تاریخ رسمی جایی ندارند. به همین دلیل نیز نفرت برخی از او، بیش از آنکه ادبی باشد، ریشه‌ای اجتماعی و طبقاتی دارد.
از منظر جامعه‌شناسی، بخش مهمی از این حملات را می‌توان با مفهوم «لمپنیسم سیاسی» توضیح داد. لمپن سیاسی نه توان تولید اندیشه دارد، نه قدرت نقد نظری. او به جای مواجهه با اثر، به تخریب صاحب اثر متوسل می‌شود. به جای پاسخ به استدلال، ناسزا می‌گوید. به جای مطالعه، پرونده‌سازی می‌کند. این دقیقاً همان وضعیتی است که در آن فقر فکری خود را در قالب خشونت کلامی بازتولید می‌کند.
نکته قابل تأمل این است که بخش بزرگی از این حملات از سوی جریاناتی صورت می‌گیرد که دهه‌ها پس از سقوط رژیم پیشین هنوز در سطح نوستالژی متوقف مانده‌اند. آنان به جای بررسی انتقادی علل سقوط آن نظام، همچنان در رؤیای بازسازی تصویری اسطوره‌ای از گذشته زندگی می‌کنند. در چنین وضعی، هر نویسنده‌ای که روایت رسمی و بزک‌شده آنان را به چالش بکشد، به دشمن تبدیل می‌شود. ساعدی نیز دقیقاً به همین دلیل مورد خشم آنان قرار می‌گیرد.
این واکنش پدیده تازه‌ای نیست. در تاریخ، نیروهای اقتدارگرا همواره با اندیشمندان مستقل مسئله داشته‌اند. آنان نمی‌توانند بپذیرند که یک نویسنده، یک نمایشنامه‌نویس یا یک روشنفکر بتواند مشروعیت روایتشان را زیر سؤال ببرد. از این رو به جای نقد آثار، به ترور شخصیت روی می‌آورند. این رفتار نه نشانه قدرت، بلکه نشانه ضعف است؛ زیرا تنها کسی به دشنام پناه می‌برد که از استدلال تهی باشد.
از منظر بوردیو، میدان فرهنگی عرصه‌ای است که در آن «سرمایه نمادین» تعیین‌کننده است. ساعدی دهه‌ها پس از مرگش همچنان دارای سرمایه نمادین است؛ آثارش خوانده می‌شوند، درباره‌اش پژوهش می‌شود و نامش در تاریخ ادبیات ایران ثبت شده است. اما بسیاری از کسانی که امروز به او ناسزا می‌گویند، فاقد هرگونه سرمایه فرهنگی‌اند و دقیقاً به همین دلیل می‌کوشند اعتبار دیگران را تخریب کنند. ناتوانی در تولید اعتبار، به میل نابود کردن اعتبار دیگران تبدیل می‌شود.
از منظر گرامشی نیز ما با نوعی بحران هژمونی روبه‌رو هستیم. هنگامی که یک جریان سیاسی یا فکری قادر به تولید ایده، فرهنگ و روایت قانع‌کننده نباشد، به نفرت، هیاهو و لمپنیسم پناه می‌برد. فحاشی در چنین شرایطی جانشین اندیشه می‌شود. ناسزا جای استدلال را می‌گیرد و غوغا جای فرهنگ را.
طنز تلخ ماجرا اینجاست که بسیاری از این مدعیان، خود را وارث تمدن، فرهنگ و آزادی معرفی می‌کنند؛ اما در عمل حتی تحمل یک نویسنده مرده را ندارند. مردی که سال‌هاست در میان ما نیست، هنوز آنان را چنان آشفته می‌کند که ناچارند هر روز علیه او بنویسند. این خود بزرگ‌ترین اعتراف به شکست است. زیرا اگر ساعدی بی‌اهمیت بود، این حجم از کینه نیز وجود نداشت.
واقعیت ساده است: تاریخ میان نویسنده و ناسزاگو یکسان داوری نمی‌کند. از ساعدی کتاب، اثر، اندیشه و میراث فرهنگی باقی مانده است. از بسیاری از این مدعیان اما چیزی جز چند سطر خشم، نفرت و هیاهوی مجازی باقی نخواهد ماند.
سرنوشت ساعدی و مهاجمانش از هم‌اکنون روشن است. یکی به حافظه تاریخی یک ملت تعلق دارد و دیگری به حاشیه‌های فراموش‌شده فضای مجازی. یکی تولیدکننده فرهنگ بود؛ دیگری مصرف‌کننده کینه. یکی نوشت تا جامعه را بفهمد؛ دیگری فحاشی می‌کند تا نفهمیدن خود را پنهان کند.
______________________________________________
