.
.

یک شعر از: روح الله باقری

ابرها

از چشم‌هایم نمی‌روند

خورشید را هم لای چمدانت برده‌ای

یک شعر از: شهرام شیدایی

شعر

پلنگی تیر خورده است

که برای پروانه‌ی نشسته روی زخمش

عمیق می‌گرید

آمده در صفحه: اینستاگرام مِی‌نوشان

یک شعر از: ولادمیر مایاکوفسکی

غمگینم

چونان پیرزنی

که آخرین‌سربازی 

که از جنگ برمی‌گردد

پسرش نیست!

برگردان: مدیا کاشیگر

ادامه‌ی خواندن→

این متن‌ها طبیعتِ من هستند. این متن‌ها طبیعت هستند. و در امضای من پرنده‌ای هست که هر صبح، این‌جا، بطور عجیبی می‌خواند. و من بطور عجیبی عادت کرده‌ام که هر صبح از خواب برخیزم و پنجره را باز کنم. در این لحظه بطور عجیبی می‌خواهم با طبیعت ارتباط برقرار کنم و طبیعت از ارتباطِ با من بطور عجیبی بر قرار نمی‌کند. پنجره را می‌بندم بدون آنکه مایوس شوم، و بدون آنکه طبیعت را مجبور کنم برای این کارش دلیلی ارائه کند. چون به دور دست اگر نگاه کنم طبیعتِ دم دست را از دست می‌دهم، و طبیعتِ دم دست هم حاضر نیست در آواز پرنده دورتر از آنچه هست برود، و یا که آواز پرنده اورا دوردست کند. برای آنکه به دورتر نگاه کنم نزدیک‌تر را از میان بر می‌‌دارم ، و این به نظر عادلانه نمی‌رسد که طبیعتِ نزدیک را فدای طبیعت دور کنم. گرچه این کار را هم که نکنم، در عمل طبیعتِ دور قربانی طبیعت نزدیک می‌شود. پس، واقعا نمی‌دانم چکار کنم، پنجره را می‌بندم و پرنده بطور عجیبی تنها می‌ماند.

آمده در سایت شعر ژاویه

محمد مصدق کار دوست از دست شده‌مان اسماعیل میرمظفری

رنه وی‌لارد

در سال ۱۹۰۹ روزنامه پاریسی، Les Nouvelles که فمینیست پرشوری به نام مارگریت دوران، آن را منتشر می‌کرد، مصاحبه‌ی طولانی خانم جوان ناشناسی را با مصدق‌السلطنه، تحت عنوان «محمد مصدق‌السلطنه یک مشروطه‌خواه ایرانی» انتشار داد. آن خانم مصاحبه‌کننده من بودم.

در آن زمان مصدق ۲۷ ساله بود و در ساختمان بسیار محقری در کوچه گیلوساک در کارتیه لاتن زندگی می‌کرد و در کلاس‌های دانشکده حقوق و مدرسه علوم سیاسی شرکت می‌کرد. جوانی بود لاغر اندام، گندمگون، باچشمانی مانند چشمان غزال. همیشه آرام و صبور بود و با دوستانش آمد و رفتی نداشت. پس از پایان جلسات درس روزانه به خانه بر می‌گشت، در را به روی خود می‌بست و دیگر کسی تا فردا او را نمی‌دید. مصدق رساله‌ب دکترای خود را با این کلمات به مادرش اهدا کرد: «به‌مادرم، به نشان حق‌شناسی از محبت‌هایش». آن روزها در جوامع مسلمان زن و مرد به کلی از هم جدا بودند و هیچ کس با دیگران از زن‌ها و خانواده‌اش سخن به میان نمی‌آورد. مصدق با عشقی که به مادرش داشت، جسورانه این قانون سکوت را درهم شکست.

عشق و علاقه‌اش تا به آن حد بود که احدی نمی‌توانست او را در این مورد تقبیح کند. بانوی بزرگ ـ عفیف ‌ترین چشم‌های پارسی زمان خود را داشت. یک روز سعی کردم او را به پذیرش مصاحبه‌ای وادارم. مشاجره‌ای واقعی در گرفت. به علت فروتنی بسیار، از تعریف و تمجیدهایی که از او می‌کردم، آزرده خاطر می‌شد. در برابر دلایل محکمی که در مورد ضرورت شناساندن کشور دوردستش به فرانسوی‌ها آوردم به مصاحبه تن در داد. این مرد لجوج انعطاف ناپذیر تنها به خاطر عشق به میهن‌اش حاضر شد از انزوا بیرون آید.

من با دقت هرچه را که از مصدق، برایم به جای مانده است نگاهداری و حفظ کرده‌ام. به دلم برات شده بود که این موجود استثنایی روزی نقش مهمی در کشورش به عهده خواهد گرفت. او هیچ گونه جاه‌طلبی مادی و فردی ندارد. او به سود کسی جهت‌گیری نمی‌کرد، از هرگونه تنگ نظری عاری و بیگانه بود، به کشورش به شدت عشق می‌ورزید و از زیاده روی، سوءاستفاده و نیرنگ بیزار بود. همپای بالا رفتن دانش‌اش در علم حقوق، ظرافت طبعش نیز رشد می‌کرد. هیچ وسوسه و اغوایی او را نمی‌فریفت. بنیه نازک‌آرایش، او را از هرگونه افراطی پرهیز می‌داد.

شنیده‌ام که ذوق و سلیقه بی آلایش‌اش هنوز به همان‌گونه‌ای که دانشجوی شرمگینی در پاریس بود، باقیمانده است. مصدق با بستگانش مهربان بود. هیچ وقت روز تولد برادرزاده‌ها و خواهرزادده‌های متعددش را از یاد نمی‌برد و همیشه به آن‌ها توجه می‌کرد. به رغم صورت ظاهر، مصدق بیشتر اروپایی است تا آسیایی، هرچند که رفتار و کردارهای زیرکانه این دولتمرد، آسیای اسرار آمیز را در ذهن متبادر سازد. به نظر نمی‌رسد اسلام او را مانند رئیسان بزرگ مصر یا عربستان تحت تاًثیر قرار داده باشد.

ادامه‌ی خواندن→

احمد شاملو

نوشته: بابک شاکر

بابک شاکر

شاملو چهره‌ای است که معمولاً در هاله‌ای از تقدیس شناور می‌ماند، اما واقعیت او ــ آن واقعیتی که در اسناد، نقدها و روایت‌ها دیده می‌شود ــ بسی زمخت‌تر است. شاعری که از «هوای تازه» به بعد عملاً وزن عروضی را کنار گذاشت و زبان را تا مرز خطابه کشاند، درست همان‌قدر که ستایش شد، متهم هم شد. 

محمد حقوقی بارها تأکید کرد که شاملو «شاعر زبانِ بزرگ» است، اما منتقدانی مثل رضا براهنی در طلا در مس او را شاعری دانستند که به‌جای ساختن فرم، به موسیقی خطابه و لحن خطی تکیه می‌کند. این ارجاعات نشان می‌دهند شاملو نه اجماع ادبی، بلکه میدان نبرد ادبی بود؛ شاعری که با قاطعیت خود، سبک خودش را به‌عنوان معیار تعریف کرد و دقیقاً به همین دلیل از سوی بخشی از منتقدان «شاعر اقتدارگرا» لقب گرفت.

در عرصه پژوهش، «کتاب کوچه» شاید بلندپروازانه‌ترین و بحث‌برانگیزترین پروژه اوست. بسیاری، از جمله مسعود کوهستانی‌نژاد، به صراحت گفته‌اند که شاملو در این کتاب روش علمی نداشت و واژه‌ها و اصطلاحات را گاه براساس شنیده‌ها یا بازسازی ذهنی ثبت می‌کرد. در مقابل، حامیانی چون آیدا سرکیسیان و محمود دولت‌آبادی، او را پیشگام جمع‌آوری فرهنگ عامه می‌دانند و تأکید می‌کنند که کار میدانی در ایران اصولاً بدون این میزان آزادی امکان‌پذیر نیست. این تضاد روش‌ها و روایت‌ها نشان می‌دهد شاملو پژوهشگر، برخلاف تصور عمومی، چهره‌ای مناقشه‌آفرین بود؛ کسی که مشروعیت کار علمی‌اش تا امروز محل نزاع است.

ترجمه‌های شاملو نیز به همین اندازه چالش‌برانگیز است. نمونه مشهور، ترجمه‌هایش از لورکا و نروداست که منتقدانی مثل صالح حسینی آن‌ها را «بازنویسی» می‌خوانند نه ترجمه؛ چون شاملو در بسیاری بخش‌ها ساختار، لحن و حتی بار معنایی را مطابق ذائقه خودش تغییر داده است. در عوض، نویسندگانی مثل رضا سیدحسینی از این رویکرد دفاع کردند و گفتند شاملو زبان شاعرانه را به فارسی منتقل می‌کند، نه متن را. ارجاعات این جدل‌ها نشان می‌دهند شاملو در ترجمه نیز به قواعد وفادار نبود؛ او با متن کشتی می‌گرفت، و همین کشتی‌گیری گاه شاهکار می‌زایید و گاه تحریف.

شاملو خودآگاهانه نقش «وجدان ناراضی» را انتخاب کرده بود. سخنانش گاهی بیش از آن‌که تحلیل باشد، عصیان است. اما طرفدارانش می‌گویند همین عصیان است که او را از یک شاعر صرف به یک صدای فرهنگی تبدیل کرد. واقعیت شاملو، اگر بنا باشد محکم گفته شود، همین است: شخصیتی که هرجا ایستاد، اختلاف ساخت؛ و اگر امروز بزرگ مانده، نه از اجماع، بلکه از قدرت ایجاد گسست.

دوات، پایگاه خبری_تحلیلی فرهنگ، هنر و ادبیات، چالش

احمد کسروی

در تاریخ ملت‌ها، گاه انسان‌هایی پدید می‌آیند که نمی‌توان آنان را صرفاً در چارچوب یک زندگی‌نامه، یک رشته تحصیلی یا یک حرفه تعریف کرد. آنان بیش از آن‌که «شخص» باشند، «حادثه» هستند. رخدادی در متن تاریخ، گسستی در عادت‌های فکری یک جامعه، شکافی در دیوارهای کهن باورهایی که قرن‌ها دست‌نخورده باقی مانده‌اند. احمد کسروی از این جنس انسان‌ها بود. او را نمی‌توان تنها مورخ نامید، همان‌گونه که نمی‌توان او را فقط حقوقدان، زبان‌شناس یا روشنفکر دانست. کسروی پیش از هر چیز، تجسم یک پرسش بود. پرسشی که تاریخ ایران قرن‌ها از طرح آشکار آن هراس داشت.

مقصود ما از این نوشتار، روایت ساده و خطی زندگی احمد کسروی نیست. زندگی هر انسانی از تولد آغاز می‌شود و به مرگ می‌انجامد، اما اهمیت برخی انسان‌ها نه در فاصله میان تولد و مرگ، بلکه در تأثیری است که بر روح زمانه خویش می‌گذارند. آنچه کسروی را مهم می‌کند، نه این است که در چه سالی زاده شد و در چه سالی کشته شد، بلکه این است که چرا ظهور او در تاریخ ایران تا این اندازه استثنایی و تکان‌دهنده بود.

برای فهم کسروی، باید نخست به تاریخ بلند سکوت در ایران نگریست.

از روز حمله‌ی اعراب به سرزمین باستانی ما و از روزی که اسلام بر ایران چیره شد، ذهن ایرانی وارد وضعیتی پیچیده گردید. از یک سو، تمدنی عظیم، فلسفه‌ای ژرف و سنتی دیرپا در این سرزمین وجود داشت. و از سوی دیگر، نظامی اعتقادی پدید آمد که به تدریج بسیاری از عرصه‌های اندیشه را در قلمرو تقدس قرار داد. نتیجه آن بود که نقد قدرت دینی به امری خطرناک بدل شد.

در چنین فضایی، شاعران و متفکران ایرانی ناچار بودند حقیقت را در جامه استعاره پنهان کنند.

حافظ از زاهدان انتقاد می‌کرد، اما با زبان شعر، سعدی ریاکاری فقیهان را به سخره می‌گرفت، اما در قالب حکایت، مولونا از جمود اندیشه می‌نالید، اما در پرده تمثیل. گویی تاریخ ایران، تاریخی بود که در آن حقیقت باید نجوا می‌شد، نه فریاد.

ادامه‌ی خواندن→

                                                                                         حبیب موسوی بی‌بالایی

منتشر شده در شماره‌ی سی‌وششم مجله‌ی وزن دنیا

نمی‌دانم‌ چرا تعجب کرد؟

من فقط گفته بودم از هیچ آینده‌ای خبر ندارم

به جز بوسیدن زیر نورِ چراغ‌برق‌ها

شاید از تصورِ تاب خوردنِ جنازه‌ی یک مردِ خسته از یک طناب ترسیده بود

که در نامه‌ای روی آسفالت ترک‌خورده‌ی کوچه

نوشته بود

آخرین بار که به خاطره‌ی قهوه‌ای که با هم خوردیم

نگاه کردم

به همین تیر چراغ‌برق تکیه داده بودم

شاید هم از این‌که من کلا آینده را گذاشته‌ام کنار گیج شده بود

بخار پنجره را با انگشت‌های نازکِ گرمش به شکلِ سیبِ توی کیفِ مدرسه‌ام پاک کرد

گفتم چقدر دلم گرفته که دیگر مادر ندارم

سیبِ روی پنجره را واقعی کند

بگذارد توی کیفم

به ابرها بسپارد حواسِ پرتِ مرا با دست‌های سفید و خاکستری‌شان نگه دارند

تا زمین که خوردم

سیبی که توی قلبم گذاشته نترسد

نمی‌دانم چرا پرسید مگر سیب را توی کیفت نمی‌گذاشت؟

گفتم تجربه‌اش را نداری

تو آن طرف پنجره نشسته‌ای

با انگشت‌های نازک گرمت روی پنجره سیب می‌کشی

من این بیرون فکر می‌کنم

کاش موقع نگاه کردن به خاطره‌ی آخرین قهوه‌ای که با هم خوردیم

سیگار می‌کشیدم

گفت‌وگو با صدرالدین الهی (۱)

صدرالدین الهی

روزنامه‌نگاری، حرفه‌ای است که ارزش آن کم‌تر در ایران شناخته شده است. شاید به همین دلیل اغلب روزنامه‌نگاران این رشته را تنها برای پرش به مقامات بالاتر بر می‌گزینند. 

تعداد کسانی که از آغاز کار در مطبوعات تا به امروز در این رشته قلم زده‌اند، بسیار اندک است. دکتر صدرالدین الهی از نویسندگان سرشناس روزنامه‌ی کیهان و از بنیانگذاران کیهان ورزشی در ایران، و یکی از پاورقی‌نویسان به نام، و سرپرست بخش روزنامه‌نگاری دانشکده علوم ارتباطات، ۶۰ سال است که همچنان روزنامه‌نگار باقی مانده. دکتر الهی تا کنون چند کتاب نیز منتشر کرده است. با سعدی در بازارچه‌ی زندگی، نقد بی‌غش، از شهرت یافته‌ترین کارهای اوست.

دویچه وله: تا آن‏جایی که من می‌‏دانم، شما از کودکی و احتمالاً از طریق پدر، با سعدی آشنا و دم‏خور بوده‌‏اید. چه چیزی در سعدی وجود دارد که شما را تا این حد به‏‌خود جلب کرده است، تا حدی که حتی در مطالب شما هم حافظ همیشه زیر سایه‏‌ی سعدی قرار می‏گیرد؟

صدرالدین الهی: در این‌‏که حافظ زیر سایه‌‏ی سعدی قرار می‌‏گیرد، حرف دارم. ولی علت این‏‌که من به سعدی دل‏بسته هستم، همان‏طور که خودتان گفتید، شاید این باشد که بعد از تمام کردن کلاس اول ابتدایی و پیش از رفتن به کلاس دوم ابتدایی، پدرم گلستان سعدی را جلوی من گذاشت و گفت ما این را برای فارسی می‏‌خوانیم و در حقیقت، من زبان فارسی را با سعدی یاد گرفتم.

از نظر من، سعدی نویسنده‌ای است که شاعر است و شاعر و نویسنده‌ای است که ما مشابه‌اش را در تاریخ ادبیات‏‌مان نداریم. شاعرهای بزرگ درجه ‏یک داریم، نویسند‏ه‌های خوب هم داریم. اما کسی که هر دوی این کارها را به‏‌خوبی انجام بدهد، نداشتیم و نداریم. مهم‌‏تر از همه این‏‌که همان‏طور که در مقدمه‏‌ی کتاب معروف “با سعدی در بازارچه‏‌ی زندگی” هم نوشتم، من سعدی را بیش‌تر به این خاطر دوست دارم که او یک روزنامه‌نگار واقعی بوده، در عصری که روزنامه‌نگاری وجود نداشته است. سفر می‏‌کرده، با آدم‌ها می‏‌نشسته، بلند می‌‏شده، حرف می‏‌زده، آن‏چه ما امروز مصاحبه می‏‌نامیم را نیز انجام می‏‌داده، ولی در عمل یک روزنامه‏‌نگار آینه‌‏دار زمانش است و این خیلی کم در ادبیات حتی دنیا وجود دارد.

فرانسوی‏‌ها وقتی سعدی را به فرانسه ترجمه کرده بودند، دهان‏شان باز مانده بود از تعجب که چطور ممکن است آدمی این‌‏چنین در دنیا سفر کند و این‏چنین گزارش بدهد. البته همه‌جا من گفته‌‏ام که مثل همه‌‏ی روزنامه‌نگارها که ما هم جزوشان هستیم، می‌‏تواند کمی شیطنت کند، کمی دروغ بگوید و کمی مبالغه کند. ولی می‏‌بیند و می‌‏گوید و دیده‏‌‌هایش را بیان می‌‏کند. این علت علاقه‏‌ی من به سعدی است.

شما یک‏بار در مقاله‏‌ای از “بچه‏‌مسلمون ناف محله” نوشته بودید، واز دختر یهودی‌‏ای اسم برده‌اید که در زمانی که تعصب‌های مذهبی خیلی هم زیاد بود به خانه‌‏ی شما رفت و آمد داشت. آیا این آزادگی روحی که امروز در شما وجود دارد، ذاتی است یا به تربیت خانوادگی‌تان برمی‏‌گردد؟

حقیقتش را بگویم، این به ریشه‌های تربیت خانوادگی پدری من مربوط است. پدر من و پدر پدرم و… از طایفه‌‏ای بودند که تفاوتی بین هیچ مذهبی قائل نمی‌شدند. در همان داستان “بچه‌مسلمون ناف محله” نوشته‌‏ام که روزی که زیور مامای یهودی آمد و خانمی را در یکی از خانه‏‌های بزرگان محل زائوند و بچه را به‌‏دنیا آورد، وقتی به اتاق رفت، مژده داد و برگشت، صاحب‏خانه به نوکر گفت: «استکان چای زیور را آب بکش!» پدر من برگشت به او گفت: «سید، برو دلت رو آب بکش!» و من واقعاً شخصاً این نوع نگاه نسبت به تمام هم‌‏میهنان با دین و مذهب متفاوت را از طرز تفکر خانواده‌‏ی پدریم دارم.

در مطالب‌‏تان یکی دوبار اشاره کرده‌اید که به کلاس هنرپیشگی رفته‏‌اید و می‏‌خواسته‌اید در نیروی دریایی هم استخدام شوید. چطور شد که از این‌ها منصرف شدید؟

این دوتا مسئله است. در ارتباط با هنرپیشگی، به هنرستان هنرپیشگی رفتم، برای این‏‌که تئاتر را دوست داشتم، ولی نه برای این‌‏که هنرپیشه بشوم. رفتم برای این‏‌که تئاتر را بهتر بفهمم. هم‏‌دوره‌های پیش از من و بعد من، همه، بزرگان تئاتر ایران بودند و هستند. از جمله عباس جوانمرد، هوشنگ لطیف‌‏پور، جعفر والی، پرویز بهرام، بیژن مفید، فهیمه راستکار، علی نصیریان. 

من هیچ کار تئاتر نکردم، ولی تئاتر را دوست داشتم. آن‏قدر دوست داشتم که شاید دومین منظومه‌‏ی تئاتری ایران را هم من در آن زمان نوشتم. بعد از “اشک هنرپیشه”ی عاصمی، من منظومه‌ای با نام “نقش من” نوشتم که مدت‏‌ها روی صحنه‌ها اجرا می‏‌شد. اما خودم فقط یکی دو بار، آن‌‏هم در همان مدرسه‏‌ی تئاتر و دانشکده‏ی ادبیات، بازی کردم. ولی همیشه عاشق تئاتر بودم و عاشق بازی در صحنه.

اما نیروی دریایی داستان دیگری داشت. من دلم می‏‌خواست به نیروی دریایی بروم. هم‏چنان که دلم می‏‌خواست رهبر ارکستر سمفونیک بشوم. برای این‌‏کار، بعد از این‏که دیپلم‌ام را گرفتم، اول رفتم به نیروی دریایی و امتحان دادم. در امتحان کتبی قبول شدم و بعد قرار شد از من آزمایش چشم بشود. من چون عینک سنگین می‏‌زدم، با خودم فکر کردم که اگر عینکم را بردارم، دیگر جای ایرادی باقی نمی‏‌ماند، چون نتیجه‏‌ی امتحان کتبی‌ام خیلی خوب شده بود. رفتم توی اتاق، دکتری که باید این آزمایش را انجام می‏‌داد، مرا نشاند و چشم‏هایم را معاینه کرد. از پایین تابلو شروع کرد که من نتوانستم بخوانم، آمد بالاتر، درشت‏‌تر، درشت‌‏تر… بالاخره به آن درشت درشته که رسید، بازهم نتوانستم بخوانم. زنگ زد و به گماشته‌‏اش گفت: دست این آقا را بگیر از اتاق ببر بیرون. ایشان کور است. نمی‌‏توانیم استخدامش کنیم.

ادامه‌ی خواندن→

Bijan Binesh