نوشته و آمده در صفحه تلگرام علی‌رضا نوری
وقتی شاهرخ مسکوب در ۲۳ فروردین سال ۱۳۸۴ فرمان یافت، جز دوستان نزدیکش کسی نمی‌دانست که در غربت بر او چه گذشت. رفیق قدیمی‌اش حسن کامشاد در یک سخنرانی به مناسبت بزرگ‌داشت مسکوب، به بخشی از زندگی او اشاره کرد که بسیار دردناک است: «شاهرخ پس از انقلاب ۲۵ سال در خارج، در پاریس زیست. ۱۲ سال آخر را در پستوی یک دکان. تا چند سال پیش صبح تا ظهر پشت پیشخوان این دکان می‌ایستاد و دکانداری می‌کرد و بعدازظهر و شامگاه به خواندن و نوشتن می‌پرداخت و این، به قول عبدالله کوثری در محتوایی دیگر، ستمی بر ما و بر فرهنگ ما بود» (اقلیم حضور، یادنامه‌ی شاهرخ مسکوب، ۱۴۰۳، به کوشش علی دهباشی، تهران، دید‌آور، ص ۲۲).
در طول نیم قرن اخیر تعدادی از پژوهش‌گران ادبی/ فرهنگی هستند که کار‌و‌بار آن‌ها به سیاق دیگران نیست و جای دیگر نشینند. فیگور آن‌ها بیشتر از آن‌که درگیر چرایی باشد با چیستی مواجه است. این فیگورها را باید در سیر تاریخی‌شان بررسی کرد، در تداوشان بر چیستیت، و تمرکز بر وجهی از تاریخیت که زبان فارسی آن را حمل می‌کند. تثلیث شاهرخ مسکوب، احمد کریمی حکاک و قاسم هاشمی‌نژاد فیگورهای قابل اعتنای این نوع مواجهه‌اند. هر سه درگیر روایت و قصه هستند و تلاش می‌کنند لایه‌های تاریک روایت را روشن کنند. فعلا هاشمی‌نژاد و کریمی حکاک را داخل گیومه بگذاریم تا وقتی دیگر.
نوشتن از مسکوب هم سخت است و هم آسان، دقیقا شبیه نثرش، آسان می‌نماید و دشوار است، دل می‌برد و دور می‌ایستد، زمانی که همه با اهن و تولوپ از شاهنامه حرف می‌زدند او با زبانی تغزلی آمد با ته‌لهجه‌ای نوستالوژیک که رنگ و بوی خودش را داشت. از رستم و اسفندیار، از سیاوش حرف زد بی‌که در دام فخامت و کرامت دانشگاهی زبان آرکائیک گیر کند. زبانی صیقل خورده و سر راست که اگر بخواهیم نام دقیقی روی آن بگذاریم سهل و ممتنع عنوان بدی برای قاب‌بندی زبان او نیست.
مسکوب تلفیقی از نگاه هم‌زمانی و در زمانی به زبان فارسی بود که تلاش می‌کرد تاریخ را به امروز بیاورد. او در اقلیت بود، و در این اقلیت سمت روشن می‌ایستاد. یعنی روی تاریک را به روشن می‌آورد و در آفتاب پهن می‌کرد.
شیفتگی و شوریدگی مسکوب به زبان فارسی آدم را یاد بیهقی و دقت‌نظرش می‌اندازد. یادم می‌آید دوره‌ی لیسانس واحد شاهنامه قرار شد هر کسی شخصیتی از شاهنامه را کار کند. من به سیاق تمام آن سال‌ها به سیاوش علاقه داشتم و قرار شد سیاوش موضوع تحقیقم باشد. مهرداد بهار اولین تلنگر را زد. نوع نگاه و شیوه‌ی مواجهه‌اش برایم جذاب بود. کمی هم دپرس بودم از این‌که چرا سیاوش جز اسطوره‌های بین‌النهرین است. آن تعصب جاهلیت کارگر شده بود و هی دنبال ردپایی از ایرانیزه کردن سیاوش بودم. تا این‌که بر‌خوردم به کتاب مقدمه‌ای بر رستم و اسفندیار، اول جذب نثر کتاب شدم، لذت می‌بردم و با ولع می‌خواندم. سیاوش را رها کردم و افتادم دنبال مسکوب. رفتم کتابفروشی ایران زمین. به آقای نصیری گفتم: از مسکوب چی دارین. سه کتاب آورد: در کوی دوست، شکاریم یک سر همه پیش مرگ و سوگ سیاوش. انگار دنیا را با همه‌ی حرام‌هاش به من داده‌اند. شب یکسره نشستم به پایش و تا صبح تمام کردم. قلم را بر سیاوش چنان گریانده و زوایا و خبایا را چنان کاویده بود که نه یک بار که چندین بار آن کتاب را خواندم. اصلا یادم رفت سیاوش متعلق به بین‌النهرین است. انگار ایستاده بودم بالای تپه‌ای و زندگی سیاوش را مثل نمایشنامه‌ای تراژیک می‌دیدم که آن پایین در حال اجراست.
نوع نگاه مسکوب به ادبیات، نگاه از زاوایای متعدد به یک مفهوم یا موضوع است. کاش همه‌ی نوشته‌های او درباره‌ی شاهنامه چاپ می‌شد، همانی که خودش در لحظات آخر زندگی به کامشاد گفته بود و نگرانش بود.
مسکوب کتاب درخشانی دارد؛ برای ما اهالی ادبیات که دل در گرو معاصریت داریم و خواندنش از نان شب واجب‌تر است:«داستان ادبیات و سرگذشت اجتماع»
درباره‌ی ترجمه‌های او باید اهل فن نظر بدهند. اما برای من دو ترجمه از او خواندنی‌ترند؛ اول ترجمه‌اش از غزل غزل‌های سلیمان و دوم پرومته در زنجیر از آشیل.
پرومته در‌زنجیر روایت تقابل‌هاست، تقابل پرومته با هر آن چیزی که به تقدیر حواله شده است.
تلاش برای زندگی و زیستن در وضعیت آرمانی، ایده‌ی بنیادین پرومته در زنجیر است. ایده‌ای که تلاش می‌کند به زنجیر خو نکند و هر آنچه در توان دارد به کار می‌بندد تا از تقدیر بگریزد.« گریز از تقدیر» مضمون اصلی اغلب تلاش‌هایی است که از «فرو رفتن تن زده‌اند» و ایستاده‌اند با سینه‌ای ستبر در پیشگاه خورشید، پرومته هرگز به زنجیر خو نکرد و می‌دانست پیروزی جز با ایستادگی به دست نمی‌آید؛ حالا دیگر پیروزی‌اش مقدر است خواه زود و خواه اندکی بعد.
______________________________________________
