شاملو ؛ وجدان ناراضی یا شاعر گسست 

احمد شاملو

نوشته: بابک شاکر

بابک شاکر

شاملو چهره‌ای است که معمولاً در هاله‌ای از تقدیس شناور می‌ماند، اما واقعیت او ــ آن واقعیتی که در اسناد، نقدها و روایت‌ها دیده می‌شود ــ بسی زمخت‌تر است. شاعری که از «هوای تازه» به بعد عملاً وزن عروضی را کنار گذاشت و زبان را تا مرز خطابه کشاند، درست همان‌قدر که ستایش شد، متهم هم شد. 

محمد حقوقی بارها تأکید کرد که شاملو «شاعر زبانِ بزرگ» است، اما منتقدانی مثل رضا براهنی در طلا در مس او را شاعری دانستند که به‌جای ساختن فرم، به موسیقی خطابه و لحن خطی تکیه می‌کند. این ارجاعات نشان می‌دهند شاملو نه اجماع ادبی، بلکه میدان نبرد ادبی بود؛ شاعری که با قاطعیت خود، سبک خودش را به‌عنوان معیار تعریف کرد و دقیقاً به همین دلیل از سوی بخشی از منتقدان «شاعر اقتدارگرا» لقب گرفت.

در عرصه پژوهش، «کتاب کوچه» شاید بلندپروازانه‌ترین و بحث‌برانگیزترین پروژه اوست. بسیاری، از جمله مسعود کوهستانی‌نژاد، به صراحت گفته‌اند که شاملو در این کتاب روش علمی نداشت و واژه‌ها و اصطلاحات را گاه براساس شنیده‌ها یا بازسازی ذهنی ثبت می‌کرد. در مقابل، حامیانی چون آیدا سرکیسیان و محمود دولت‌آبادی، او را پیشگام جمع‌آوری فرهنگ عامه می‌دانند و تأکید می‌کنند که کار میدانی در ایران اصولاً بدون این میزان آزادی امکان‌پذیر نیست. این تضاد روش‌ها و روایت‌ها نشان می‌دهد شاملو پژوهشگر، برخلاف تصور عمومی، چهره‌ای مناقشه‌آفرین بود؛ کسی که مشروعیت کار علمی‌اش تا امروز محل نزاع است.

ترجمه‌های شاملو نیز به همین اندازه چالش‌برانگیز است. نمونه مشهور، ترجمه‌هایش از لورکا و نروداست که منتقدانی مثل صالح حسینی آن‌ها را «بازنویسی» می‌خوانند نه ترجمه؛ چون شاملو در بسیاری بخش‌ها ساختار، لحن و حتی بار معنایی را مطابق ذائقه خودش تغییر داده است. در عوض، نویسندگانی مثل رضا سیدحسینی از این رویکرد دفاع کردند و گفتند شاملو زبان شاعرانه را به فارسی منتقل می‌کند، نه متن را. ارجاعات این جدل‌ها نشان می‌دهند شاملو در ترجمه نیز به قواعد وفادار نبود؛ او با متن کشتی می‌گرفت، و همین کشتی‌گیری گاه شاهکار می‌زایید و گاه تحریف.

شاملو خودآگاهانه نقش «وجدان ناراضی» را انتخاب کرده بود. سخنانش گاهی بیش از آن‌که تحلیل باشد، عصیان است. اما طرفدارانش می‌گویند همین عصیان است که او را از یک شاعر صرف به یک صدای فرهنگی تبدیل کرد. واقعیت شاملو، اگر بنا باشد محکم گفته شود، همین است: شخصیتی که هرجا ایستاد، اختلاف ساخت؛ و اگر امروز بزرگ مانده، نه از اجماع، بلکه از قدرت ایجاد گسست.

دوات، پایگاه خبری_تحلیلی فرهنگ، هنر و ادبیات، چالش