ابراهیم گلستان در کنار لیلا صادقی
گلستان، به روایت نامه‌هایش
نوشته لیلا صادقی
امروز ۲۶ مهر است، زادروز ابراهیم گلستان. اگر بود، صد و چهار ساله می‌شد. سه سال از رفتنش می‌گذرد و من امسال، به‌جای تبریک، سراغ نامه‌هایش رفته‌ام.
ماجرا با ویژه‌نامه‌ای از مجله‌ی «نافه» شروع شد که به او اختصاص داشت. از او خواسته بودم از سال‌های عکاسی‌اش بنویسد و او تصمیم گرفت خاطرات آنچه را دیده و از آن عکس گرفته است بنویسد. نامه‌های فارسی‌اش دست‌نویس بود؛ اسکن می‌کرد و می‌فرستاد و فایل‌ها را به نام من ذخیره می‌کرد. اما گاهی، وقتی شب از نیمه گذشته بود، انگلیسی تایپ می‌کرد و در لابه‌لای همین نامه‌های انگلیسی است که بعضی از زنده‌ترین حرف‌هایش درباره‌ی ادبیات معاصر ما پنهان است. چند تکه از آن‌ها را، به مناسبت زادروزش، برای نخستین بار این‌جا می‌آورم.
گلستان جوانی بود که داستان‌هایش را بزرگان زمانه می‌خواندند و نمی‌فهمیدند. در نامه‌ی سوم اکتبر ۲۰۱۲ برایم نوشت:
«برجسته‌ترین آدم‌های آن روزگار این‌ها را خواندند و نفهمیدند. همه از “سبک نثر” و “درستی صرف فعل” و “بسا آمدنِ فعلِ «بود»” حرف می‌زدند… حتی هدایت، که بسیار بالاتر از دوروبری‌هایش بود، در راه‌ورسم عمومی زمانه گرفتار بود و وقتی چیزی به فارسی می‌خواند، خودبه‌خود از حال‌وهوا و فهم عمومی آن دوران پیروی می‌کرد. فقط در نیمه‌ی دومِ «لنگ» بود، وقتی بهار ۱۹۵۰ آن را می‌خواند، که از روال و عادت ایرانی‌اش بیرون آمد و هوشش او را واداشت که تم و معنای داستان را درست دریابد؛ داستانی که دست‌نویسش را از آبادان، جایی که در آن زندگی می‌کردم، برایش فرستاده بودم.»
و در پایان همان نامه، نوشته بود:
«باور داشتم که در درجه‌ی اول برای خودم بنویسم، تا قضاوتم آزاد، اما سنجیده و آماده بماند. لاف نمی‌زنم؛ فقط می‌گویم آن روزها چه حسی داشتم و چه می‌کردم.»
درباره‌ی جلال آل احمد، رفیق سال‌های جوانی‌اش، حکمش هم مهربان بود و هم بی‌رحم. سیزدهم دسامبر ۲۰۱۲ نوشت:
«داستان زندگی جلال، تا آنجا که به داستان‌نویسی‌اش مربوط می‌شد، مانند مرد نادانی بود که شیفته‌ی چرخش گردابی می‌شود و آن‌قدر به آن خیره می‌ماند تا حسّش را از دست بدهد، در آن بیفتد و بی‌بازگشت فرو برود.»
و بعد خاطره‌ای آورد که به‌تنهایی یک داستان کوتاه است. در بیمارستان بازرگانان بستری بود و قرار بود زیر تیغ جراحی‌ای برود که به او گفته بودند شاید مرگبار باشد. از جراحش، دکتر خسرو سمیعی، خواسته بود لحظه‌ای صبر کند، چون جلال تلفن کرده بود که از تجریش برای دیدنش می‌آید. گلستان می‌نویسد:
«او آمد، اما نه برای دیدن من، پیش از آنکه تیغ دکتر خسرو سمیعی پوستم را ببرد و باقی‌اش را، آن‌طور که به من گفته و باورانده بودند؛ بلکه برای گرفتن امضای من بابت پرداختِ کاری که برای شرکت نفت انجام داده بود. آن روزها، چه روزهایی بود!»
یک بار، اول ژانویه‌ی ۲۰۱۳، از او پرسیدم احمد شاملو «دن آرام» را از روی ترجمه‌ی چه کسی برگردانده است. پاسخش، که آن را «روایت گلستان» می‌دانم و نه حکمی قطعی، چنین بود:
«فکر کنم از به‌آذین؛ اما حافظه‌ی خوبی برای چیزهای احمقانه‌ی دهه‌ها پیش ندارم. همین را می‌دانم که طوسی، همسر پیشینِ تحصیل‌کرده‌اش، که در فیلم کوتاهی از من بازی کرده بود، خودش به من می‌گفت که او فرانسه نمی‌دانست و نتوانسته بود فرانسه‌ای را که سعی کرده بود یادش بدهد، بیاموزد. تا آنجا که یادم است، او نه درباره‌ی این یکی و نه درباره‌ی «گیلگمش» ادعای “ترجمه” نداشت؛ می‌گفت آن آثار را “بازنویسی” کرده است تا فارسی دکتر منشی‌زاده و به‌آذین را “اصلاح” کند. درباره‌ی «گیلگمش» کاملاً مطمئنم، چون خشم دکتر مصباح‌زاده را به یاد دارم که یکراست به استودیوی من آمده بود، سراسر خشم، چون دکتر منشی‌زاده همان روز پیش او رفته و به آنچه شاملو منتشر کرده بود اعتراض کرده بود.»
گلستان، تهران را از پشت دود و برف به یاد می‌آورد. چهارم ژانویه‌ی ۲۰۱۳، وقتی خوانده بود تهران در دود غرق شده است، نوشت:
«زمستان، وقتی من آنجا بودم، چقدر زیبا و لذت‌بخش بود. فقط در ۱۹۷۰ بود که بالای کوه، دانه‌های سیاه کوچکی روی برف پراکنده دیدم… ذرات سخت دودی بودند که باد از دشت‌های شهریار آورده بود و روی برف‌های بلندی‌های شنک‌زار، که تا میگون کشیده می‌شد، نشسته بودند. نگاه کردن به آن پانورامای ساکت و پهناور چقدر لذت‌بخش بود. روز خوبی داشته باش، با کلی نفس عمیق.»
همیشه امید داشتم یک بار دیگر ببینمش. نوشت: «اگر می‌شد شما را دید، سعادتی بود… سعادت از دست رفته را به خودم نمی‌بخشم.»
امروز، در زادروزش، این نامه‌ها و خاطره ها را دوباره مرور کردم و دیدم گلستان هنوز در آن‌ها زنده است: تیزبین، تلخ، شوخ و بی‌اندازه مهربان. آقای گلستان، تولدتان مبارک. من هنوز مشتاق دیدنتان هستم.
______________________________________________
