نی‌نواز بی بدیل

در شماره‌ی ویژه‌ی ماه اوت ۲۰۲۰ رسانه مقاله‌ای در مورد استاد مسلم نی‌نوازی ایران حسن کسایی را به‌نظرتان گذاشتیم. نویسنده گرامی‌ی این مقاله دوست عزیز هرگز ندیده‌ام آقای منوچهر برومند اخیرأ در پیامی وجه کامل این مقاله را برای‌مان ارسال داشتند که ضمن تشکر از ایشان آن‌را طبق خواسته‌ی خودشان در این‌جا نقل می‌کنیم.  


حسن کسایی                               منوچهر برومند

به قلم منوچهر برومند (م ب سها)

اصفهان جایگاه دیرپای فرهنگ و هنر

__________________________

خطه‌ی هنرخیز اصفهان ‌که مهد مکاتب متنوع فرهنگی است و پروردگان بالندهء مستعدش طی‌ی قرون متمادی در گستره‌ی وسیع جغرافیائی‌اش (مشتمَل‌ بر شهر تاریخی اصفهان و نواحی و مَحال تابعه‌ی ‌آن) ارمغان‌آور آثار ارزنده‌ علمی و ادبی و هنری بوده اند، افزون بر آن‌که در زمینه‌ی اشاعه‌ی هنر نگارگری و خوشنویسی و کاشی‌سازی و رشته‌های گوناگون هنرهای دستی سابقه‌ای دیرین دارد، از مراکز ترویج موسیقی سنتی نیز به شمار می‌رود. چنان‌که با بروز شیوه‌ی ویژه‌ی این شهر در نوازندگی و‌خوانندگی که به مکتب موسیقی اصفهان نامبردار گردیده، در عرصه‌ی هنر موسیقی‌‌ نیز خوش درخشیده است. 

از سال‌های دور گذشته تا کنون هنرمندان بزرگی در زمینه‌ی موسیقی به نحوی موثر و متشخص، در مهد هنر این ناحیه‌ی پر آوازه پا به میدان نام‌آوری هنرورانه نهاده‌اند. با ابراز هنرنمائی‌های استادانه بر غنای متعالی و‌جذبه و ‌شورانگیزی و گیرائی موسیقی افزوده‌اند. به یمن نغمه‌ها و نواهای دلنشینی که عرضه داشته‌اند، جذبه و شور و شوق‌آفرینی‌ها کرده‌اند. به گونه‌ای که دستاورد موسیقائی آنان از یک سو مرهم دل‌های خسته و باعث آرامش روحی شنوندگان در لحظات آنی حیات گشته و از سوی دیگر مرز زمان و مکان را در نوردیده، میراث موسیقائی گذشته را به حال و آینده پیوسته است.

از طیف هنرمندان نام‌ آور اصفهانی که در عین ابتکار و‌توان آفرینش هنری به لزوم بهره‌وری از میراث موسیقائی گذشته پای‌بندی کامل‌ داشته و‌مانع فراموشی نغمه‌ها و نواهای موسیقی سنتی گشته‌اند، یکی زنده یاد حسن کسائی است، هنرمند مبدعی که بانی‌ی تحوّل‌ مبتکرانه در نواختن نی شد. به رفع محدودیت‌های اجرائی هنر نی‌نوازی نائل آمد. با ایجاد تحوّلی ژرف بر توفیقی تاریخی در این باب دست یافت.

‌به لحاظ ره‌آورد ارزشمند هنری اوست، که شرح مختصری از چگونگی احوال و ویژگی هنر وی در این مقال بر قلم می‌رود. ولی پیش از آن‌که در باره کسائی سخن به میان آید، به نظر می‌رسد، برای شناخت محیطی که زمینه‌ساز گرایش‌ وی به موسیقی گشته، لازم باشد، شمه‌ای در باره سابقه‌ی هنر موسیقی در اصفهان و موسیقی‌دانان پیش کسوتی که بر کسائی فضل تقدّم داشته‌اند، گفته شود.

مکتب موسیقی اصفهان

        

منظور از مکتب،‌ شیوه‌ای ویژه در اجرای رشته‌ای از رشته‌های هنری است که در تلو زمان پیروانی داشته باشد.‌ نامگذاری مکاتب هنری در عین آن‌که ناظر به چگونگی کار بُرد و شیوه عمل و اجراست، به عِلّت بروز سبک و شیوه مورد نظر که در ناحیه ای خاص ظاهر می‌شود و به تشکّل حلقه هنرمندان و تجمّع بانیان و پیروانش در محدوده‌ی ‌جغرافیایی ویژه می انجامد، جنبه مکان محوری نیز می یابد.

اطلاق مکتب موسیقی اصفهان به سبب بروز شیوه‌ی ویژه‌ای از دستاوردهای موسیقایی است که در خطه‌ی هنر خیز اصفهان‌ جنبه وقوع یافته و اجرا و ارتقاء آن به همّت هنرمندانی صورت گرفته است که طی ازمنه متمادی در این شهر تجمّع یافته‌اند، و نغمه‌های جانبخش و نواهای دلکش حاصل از طبع موزون و موسیقائی خویش را در آفاق گیتی پراکنده‌اند.

پیشینه توجه به موسیقی در اصفهان

___________________________________

گرچه پیشینه‌ی توجّه به مبانی موسیقی در اصفهان به دیر زمان قرون گذشته‌ای می‌رسد،‌ که ابوالفرج اصفهانی به نگارش کتاب الاغانی پرداخت. ( اغانی: جمع اغنیه، به ضم یا کسر همزه و تشدید یا تخفیف یاء مفتوح: که مترادف با واژه فارسی ترانه است)

مهمترین سند اصالت موسیقی ایرانی را در فرهنگ عربی تالیف کرد، ولی آن‌چه از ظواهر امر بر می‌آید، این است، که مکتب موسیقی اصفهان در قرون اخیر مسبوق به دوران صفوی است. که اصفهان سومین پایتخت صفوی و مرکز هنر و علم و صنعت کشورشد. چه پس از افول دوران چهل ساله تحریم موسیقی که مرگ شاه تهماسب صفوی بر آن نقطه‌ی پایان نهاد. و با ختم ایّام زودگذر سلطنت شاه اسمعیل دوم و شاه محمد صفوی که نوبت مملکت داری و کشور گشائی به شاه عباس بزرگ رسید، و پایتخت دولت صفوی از قزوین به اصفهان منتقل شد، به موازات اقدامات سیاسی عمرانی شاه عباس، موجبات آسایش و رفاه و راحتی مردم فراهم گشت. به تبع مرکزیت سیاسی و با ایجاد امنیت و تسهیل موجبات بازرگانی که بهبود وضع اقتصادی عامه‌ی مردم را در پی داشت، پایتخت نو بنیاد صفوی جنبه‌ی مرکزیت هنری یافت. هنرمندان طراز اوّل شعب گوناگون هنر به اصفهان آمدند، ترویج مبانی هنر در پرتو آرامش و آسایش ناشی از اقتدار و ابتکار پادشاه صفوی پا‌گرفت.

بدیهی است هنر موسیقی از این قاعده مستثنی نشد.

بویژه‌ آن‌که جشن‌ها و شاد خواری‌ها و ضیافت‌های دربار نو بنیاد‌ شاه عباس با سرور موسیقائی ملازمه‌ی تام‌ داشت. و به این منظور اماکن مخصوص نوازندگی و خوانندگی در ابنیه سلطنتی صفوی ساخته شد.‌

ترویج موسیقی پایتخت صفوی را مامن موسیقی دانان بزرگ کرد، نوازندگان چیره دست توانا و خوانندگان خوش آواز خنیاگر از اقصی نقاط کشور به اصفهان آمدند. از امکانات مساعد اجتماعی و تسهیلات و تامینات درباری بر خوردار شدند. از این رو پیشینه‌ی مکتب موسیقی اصفهان حد اقل به دوران دویست ساله‌ای می‌رسد،‌ که شهر اصفهان پایتخت صفوی بود.‌ و مرکزیت سیاسی اجتماعی بلا منازع داشت.‌ در اواخر دوره صفوی نیز که خشک‌اندیشی‌های شادی گریزانه باب شد، مبانی و مقام های موسیقی مکتب اصفهان از طریق نفوذ در آوازهای مذهبی و مراسم تعزیه و روضه خوانی محفوظ ماند. مسیر مذهبی راهی رشد و تعالی شد.‌ پس از انقراض سلسله صفویه و تسلّط افاغنه بر اصفهان و آشوب‌های اجتماعی پیامدش که منجر به ظهور نادرشاه افشار و اقدامات نظامی سیاسی وی برای یک پارچه ساختن کشور و کوتاه کردن دست بیگانگان و باز گرداندن آرامش به مردم شد، و مقارن با وقایع جانشینی نادر شاه، چندی موسیقی در اثر نابسامانی های سیاسی اجتماعی پسِ پرده تغافل ناشی از سرخوردگی فردی و افسردگی جمعی در محاق رکود و‌سکون و تحاشی قرار گرفت.‌ تا آن‌که در پی به قدرت رسیدن زندیه در شیراز و جانشینی قاجاریه در تهران که بیش از یکصد و‌پنجاه سال دوام یافت،‌ و آرامشی نسبی که پس از کشورگشائی‌های آقامحمد خان قاجار حاصل شد،‌ موجبات توجّه به مبانی فرهنگی و به تبع آن موسیقی در دوران ‌پادشاهی فتحعلیشاه قاجار و جانشینان وی فراهم آمد. در این دوران گرچه به علّت آن‌که تهران پایتخت ممالک محروسه‌ی ایران بود، هنرمندان و موسیقی‌دانان در آن گرد می‌آمدند، و آرام آرام مکتب موسیقی تهران مراحل رشد و بالندگی می‌پیمود و باب و مرسوم می‌شد. باز همچنان در پرتو‌ حضور خاندان صدر در اصفهان، از حاج محمد حسین خان صدر اصفهانی که بیگلربیگی اصفهان در دوران آقا محمد خان قاجار، و‌‌ صدر اعظم مقتدر فتحعلیشاه بود، تا عبدالله خان امین‌‌‌الدّوله که پس از مرگ پدر به صدارت عظمائی فتحعلیشاه رسید. و همچنین به سبب حضور کار ساز منوچهرخان معتمدالدوله گرجی که حاکم مقتدر و فرهنگ‌پرور اصفهان‌ در زمان سلطنت محمد شاه قاجار بود،‌ و نیز در دوران سی و چهار ساله حکومت سلطان مسعود میرزا ظل‌السلطان که شاهزاده‌ای بی‌فرهنگ ولی عیّاش و عشرت‌طلب به شمار می‌آمد،‌ پیوسته موسیقی در حیطه خطه اصفهان مطرح و مطمح نظر حکام و دست اندرکاران امور حکومتی بود و به تبع تشویق و توجّهی که نسبت به آن می‌شد، در مدار ترقی و‌تعالی سیر می‌کرد.

در ایّام سلطنت ناصرالدین شاه قاجار نیز که تکیه‌ی دولت ساخته شد، موسیقی‌دانان‌ و تعزیه‌خوانان برجسته اصفهانی به قصد آموزش تعزیه‌خوانی به تهران آمدند. به تعلیم و انتقال ردیف‌های سازی و آوازی مکتب موسیقی اصفهان کمر بستند. به این ترتیب برخی از ملودی‌های مکتب موسیقی اصفهان در مکتب موسیقی تهران نیز تکرار و اعمال شد . گرچه در مکتب اصفهان باز نغمات خاصی است، که در مکتب تهران نیست. و با مقام‌ها و نغمات و آهنگ‌های مستقل و گوشه‌های ضرب آهنگین بیشتری که دارد از مکتب تهران مجزا می‌شود.

ابراهیم آقاباشی و دیگر موسیقی‌دانان اصفهانی

___________________________________

از موسیقی‌دانان معروف مکتب اصفهان در اواخر دوره‌ی قاجاریه یکی ابراهیم آقاباشی است. که مورد توجّه ظل‌السلطان بود. وی که از شاگردان سلیمان‌خان اصفهانی است، در نی نوازی و خوانندگی از اعاظم هنرمندان دوران به شمار می‌آمد. از شاگردان وی سیدعبدالرحیم اصفهانی در آوازخوانی و نایب اسدالله‌خان در نی‌نوازی معروف‌اند. نایب اسدالله‌خان معروف‌ترین و کار آمدترین استاد نی‌نوازی در اواخر دوره‌ی قاجار بود.‌ از شاگردان ممتاز وی مهدی نوائی اصفهانی است. که حسن کسائی نی‌نوازی را از او فرا گرفت.

علاوه بر سیدعبد الرحیم‌‌ در اصفهانِ اواخرِ دوره‌ی قاجاریه هنر مندان نام‌آور دیگری بودند که از آن میان آقا حبیب شاطرحاجی، میرزا حسین‌خان خضوعی و واعظ معروف میرزاعبدالحسین صدر شهرت ویژه داشتند. بلندی قدر و‌ شاخصیت هنری صدر المحدثین تا آن‌جا بود، که ملک الشعراء بهار در باره‌ی او می‌گوید:

گر که صدر اندر اصفهان نَبُدی

اصفهان نیمه‌ی جهان نَبُدی

و وسعت آگاهی او از موسیقی ایران به قدری بود، که ابوالحسن‌خان صبا را با گوشه‌ای از موسیقی آشنا کرد، گوشه‌ای که توسط صبا‌ به نام صدری در ردیف موسیقی ایران ثبت شد.

از شاگردان سید عبدالرحیم اصفهانی، حسین طاهرزاده، ادیب خوانساری، ‌جلال تاج‌ و از شاگردان حبیبِ شاطر حاجی قاضی‌عسکر، ‌سلیمان کلانتری و صادق شهاب و از شاگردان عبدالحسین صدرالمحدثین‌ محمد‌ طاهرزاده نام‌ برده‌اند.

جلال تاج و ادیب خوانساری افزون بر شاگردی سید عبدالرحیم از حبیب شاطرحاجی نیز تعلیم گرفتند. حبیب شاطرحاجی که زاد روز و مرگ وی در دست نیست، از معاشران و مصاحبان عارف قزوینی بود.‌ که در پی بیماری از خوانندگی بازماند، از اصفهان به شیراز رفت در آن شهر بازرگانی پیشه کرد.

شرح احوال کسائی

______________

زنده یاد استاد حسن کسائی سوم مهرماه هزاروسیصد وهفت خورشیدی، برابر با بیست و پنجم سپتامبر هزار و نهصد وبیست‌ و‌هشت میلادی،در کوچه باغ کلم ، پشت مسجد سیّد واقع در محله‌ی بیدآباد اصفهان چشم به جهان گشود.

و در بیست و پنجم خرداد ماه هزارو سیصدو نود و‌دو خورشیدی، ‌مطابق باچهاردهم ژوئن دوهزاردوازده میلادی، در همان شهر مولدش، دیده از دیدار جهانیان فروبست. برحسب وصیت وی که مایل بود، در کنار زنده یاد جلال الدین تاج اصفهانی سر بر بالین‌ خاک نهد، با آن‌که مصوّبه شهرداری اصفهان از سال هزارو سیصد و شصت و شش به بعد مانع دفن مردگان درگورستان تخت فولاد اصفهان بود، شبانه‌ در‌‌ کنار تاج‌ اصفهانی، ‌به خاک سپرده شد.

محیط خانواده و تاثیر آن در زندگی هنری کسائی

______________________________________

پدر وی آقا سیدمحمد جواد کسائی از بازرگانان خود ساخته بود که از هیچ به همه جا رسید.‌ با این‌که سوادی بیش از خواندن و نوشتن ساده نداشت، به لحاظ تُن صدا، نگاه نافذ، قدرت بیان و نفوذ کلام ، دیگران را تحت تاثیر قرار می‌داد. با صلابت رفتار و نرمخویی توامان توانسته بود در عداد دست اندرکاران امور اجتماعی شهر نام‌آور گردد. سال‌ها ریاست انجمن شهر ،‌اتاق بازرگانی و کارخانهء ریسباف اصفهان را بر عهده داشت. بسیاری را به نان و نوا رساند. موقعیّت اجتماعی و برخورداریَش از علائق هنری موجب شد،‌ بتواند، با هنرمندان و موسیقی‌دانان رفت و آمد کند، از این‌رو‌ شخصیت‌های هنری مطرح و نام‌آور زمان از قبیلِ تاج اصفهانی، ادیب خوانساری،غلامرضاخان سارنگ، اکبرخان نوروزی ، سیدحسین آقا طاهرزاده، اخوان شهناز، ابوالحسن‌خان صبا، آقا مهدی نوائی به خانه‌اش می آمدند. نواختن نغمه‌ها و‌ سر دادن نواهای‌ گوش نواز و دلنشین، شور‌آفرینی می‌کردند، بانی جذبه و حال و شور شوق‌ می‌شدند، به تبع هنر نوازی‌های جالب و تاثیر بخششان بود که استعداد نهفته و سنخیت هنری ‌ حسن کسائی بیدار شد

وی آخرین فرزند پدر بود، که تبار مادریَش به سلاله‌ی سادات حسینی شهشهان می‌رسید. و پدر بزرگ‌ مادریَش سید عبدالجواد الحسینی خوشنویس به اتفاق عبدالرحیم افسر یکی از دو شاگرد ممتاز آقا محمد باقر سمسوری بود. او با‌زمینه‌ی علائق هنری موروثی، در چنین محیطی که سرشار از نواهای دلپذیر و تغنیات موثر بود، ‌بزرگ شد. از کودکی با موسیقی انس یافت. در صدد خوانندگی برآمد.‌ بروز علاقه و استعداد وی، پدرش را بر آن داشت، که او را ‌تحت تعلیم تاج و ادیب خوانساری قرار دهد.‌ تا به‌ تدریج‌ گوشه‌هائی از دستگاه‌های موسیقی‌ ایران و ردیف‌های آواز را بیاموزد.

کسائی و هنرآموزیش از تاج اصفهانی

____________________________

حسن کسائی از سن پنج سالگی تحت تعلیم تاج‌ قرار گرفت که در آن زمان جوانی سی و دو ساله بود. تاج اندک اندک گوشه‌هایی از دستگاه‌های موسیقی ایرانی را به او آموخت. افزون بر آن کسائی نو آموز بیش‌تر وقت‌ها گرامافون کوک‌ می کرد و صفحهء موسیقی‌ می گذاشت . به دقت گوش می داد. و به خاطر می سپرد . از نمونه های ارزنده موسیقی ملّی بهره می جست، صفحه هائی را می‌‌ شنید ، که‌ هر یک توسط همایون تاج، دشتی روح انگیز، قمر الملوک وزیری، ادیب خوانساری، ظلّی ،‌نایب و‌دیگران اجراء شده بود.‌ شنیدن این نواها‌‌ و نغمه های ممتاز در سن کودکی به بروز استعداد هنری کسائی کمک شایان کرد. همزمان نزد تاج و ادیب خوانساری تعلیم آواز گرفت. و با ردیف های موسیقی آشنا شد. کسائی تا سن یازده سالگی اوقات خود را مصروف آواز خوانی کرد. حتی با ساز صبا تصنیفی در ابوعطاء‌ خواند.‌ ولی دیری نپائید،‌ که همانطور که صبا پیش بینی کرده بود، مقارن سن بلوغ صدایش از اوج افتاد .‌

چگونگی‌روی آوردن کسائی به نی نوازی

______________________________

پس از آن که کار آواز خوانی کسائی در مواجهه با مشکل فیزیکی به جایی نرسید، مدتی در پی گمگشته اش به ویلن نوازی روی آورد.‌ ولی از آنجا که ویلن در دسترسش متعلّق به برادرش بود‌‌.، چون دوستی گرفت‌ و‌ پس نداد ، کار ویلن نوازیَش نیز ادامه نیافت. تا اینکه دست سرنوشتی که می خواست ، کسایی در زمینه ء هنر نی نوازی شهرهء آفاق شود. و نقش چشمگیری منحصر به فرد در عرصهء هنر نی نوازی بازی کند،‌در یک بعد از ظهر پاییزی پیرمرد نی نوازی را راهی خانهء کسائی کرد! تا با دیدن آن پیر مرد‌افق هنری دیگری در مقابل چشمان‌ کسائی نمایان‌گردد. و راه خود را‌ در مسیر اعتلاء بیابد.

کسائی خود در این باره می‌گوید:” یک روز پیر مردی از جلوی خانهء ما عبور می کرد. و‌نی می‌ زد . برای من جالب بود که این پیرمرد از آن تکه چوب چنان صدایی را در می آورد. من ده شاهی به او دادم تا برایم نی بزند. وقتی رفت باز قانع نشدم . دنبالش دویدم و یک دهشاهی دیگر دادم تا باز برایم نی زد. او رفت به مریض خانه انگلیس ها تا برای آنها ساز بزند. من همانجا منتظرش ماندم تا از مریض خانه بیرون بیاید. وقتی خواستم باز به او پول بدهم قبول نکرد و گفت تو خیلی به این ساز علاقه داری و من اینبار را مجّانی برایت ساز می زنم . بعد از آنکه به شدّت تحت تاثیر این صدا در آمدم . از پدرم راهنمایی خواستم، ‌او گفت با مهدی نوایی دوست است…..” (۱-دریچه)

نوای سحرآمیز نی و تُندر مشتاقی نی‌نوازی

_________________________________

به این ترتیب صدایِ نیِ نوازنده‌ای دوره‌گرد‌ که از پشت دیوارهای خانه‌ی کسائی بلند شد. به قدری‌ گوش‌نواز و دلنشین و تاثیر بخش بود که کسائی را به کوچه کشاند. از او شنونده‌ای سراپا‌گوش ساخت که نوای دلنشین نی در خاطرش بسان برق تندری درخشید و توفان مشتاقی برپا کرد.‌ تندر و توفانی که کسائی را به عرصه‌ی بی‌کران جویندگی و خواستاری بُرد!

تشنگان گر آب جویند از جهان

آب هم جوید به عالم تشنگان

گویی نوایی سحر‌آمیز از عوالم لامکان حس در اندرون وجود کسائی موجد وجد بیقراری شد. تا حسیّات‌‌ به قالب لفظ نیامده‌ی جای گرفته در منزلگاه جان با زبان بی‌زبان نی در اقلیم مکان منعکس گردد. میل به تعالی می‌خواست کبوتر حسِ حَسن از منزلگاه لامکان جان به‌ پرواز درآید، در اقلیم مکان آشیان گیرد. و اوج شکوفایی نی‌نوازی به مدد دمی دلنشین و روح‌پرور جنبه‌ی فیض عام یابد.

این صدا از کوهِ دل‌ها بانگِ کیست

گه پُر است از بانگِ این کُه، گه تهیست

هر کجا هست آن حکیمِ اوستاد

بانگِ او زین کوهِ دل خالی مباد

سرانجامِ این بی‌قراریِ روز افزون و تمایل بیش از پیش به نی‌نوازی به آن‌جا رسید که آقا محمد جواد کسائی، تعلیم فرزند را به میرزا مهدی‌خان نوایی واگذاشت، نوایی که از شاگردان نایب اسدالله بود، در زمان خود شهرت و محبوبیتی در خور داشت. در رادیو تهران نی‌نوازی می‌کرد،‌ صفحه‌های ‌گرمافونی که پر کرده بود ، دست به دست می‌گشت. کسایی که چند ماه نزد وی هنرآموزی کرد. در این باره چنین می‌گوید:”نوایی به خانه‌ی ما آمد. و نی زد. من هم یک نی خریدم ولی دو سال هرچه کردم که صدایی در بیاورم، نشد!

هیچ کس در پیش خود چیزی نشد

هیچ آهن خنجر تیزی نشد

هیچ قنّادی نشد استاد کار

تا که شاگرد شکر ریزی نشد

بالاخره بعد از دو سال وقتی دیدم که نوایی چطور نی می‌زند، من هم صدای نی را در آوردم. و خیلی زود منی که دو سال هیچ صدایی از نی در نیاورده بودم، به موفقیت‌هایی رسیدم. که برای همه شگفت‌آور بود. جلوی آیینه می‌ایستادم و نی می‌زدم و به خود می‌گفتم همان طور که دو سال نتوانستم صدایی از نی در بیاورم ، حالا باید صدایی از این ساز در بیاورم که کسی در نیاورده باشد.”(۲- دریچه )

کسائی چند ماهی نزد میرزا مهدی‌خان نوایی نی‌نوازی آموخت. بعد از آن با توجه به سوابق رفت و آمد خانوادگی با ابوالحسن‌خان صبا اوقات خود را مصروف فراگرفتن رموز نوازندگی از محضر هنرور صبا کرد. تا با انگاره‌های دقیق و درست هنر نوازندگی آشنا شد.” توانست با پشتوانه‌‌ی تعلیماتی صبا و جویایی و کوشش شخصی خود در شیوه نواختنِ نی به موفقیت‌های بی نظیری نائل آید. و بر اثر بر خورداری از استعداد ذاتی سبک نواختن این ساز را با شیوه‌ای سنجیده، استادانه و دلنشین اعتلاء بخشد (۳-سپنتا)

کسائی که عمده آموخته‌های موسیقایی خود را ناشی از آموزش صبا می‌دانست، در این باره می‌گفت: ” آقای تاج از همان دوران طفولیّت گوشه‌ها را به من آموخت، امّا این را هم بگویم که ذات موسیقی و آن زیر‌ و بم‌ها و سکوت و ترموله‌ها و فراز و نشیب‌های موسیقی و آن‌چه را که روحیّه‌ی نوازندگی و ساز است، در استاد صبا یافتم.”( ۴-دریچه)

 

سه‌تارنوازی کسائی

________________

در همان ‌ایّامی‌ که کسائی با ابوالحسن خان صبا رفت و آمد داشت.‌ و از محضر هنرور او بر دقایق هنر موسیقی آگاه می‌شد، چشم انداز دیگری از هنر موسیقی به واسطه‌ی هنر نمائی‌های استادانه‌ صبا در برابرش نمایان گشت. صدای دلنشین ساز ویلن و سه تار صبا هر بار به گوش کسائی می‌رسید وی را بیش از پیش شیفته می کرد. به ویژه سه تار نوازی صبا که در اوج توانایی هنری بی بدیل بود. کسائی را به سمت و سوی نوازندگی سازی زهی سوق میداد،‌ ‌گویی می خواست اکنون که در نواختن نی که سازی بادی و بومی است ، به اوج توانایی هنری رسیده ، از ایّام اقامت در تهران و معاشرت و مصاحبت با صبا استفادهء بهینه کند .با هنرآموزی در نواختن سه‌تار که سازی زهی است، نیز توان‌ هنری خود رابیازماید .

تمایل کسائی به سه‌تار نوازی موجب شد، سه تاری بخرد. و با بهره گیری از آموزش صبا شروع به نواختن سه تار کند. ولی چندی نگذشته بود، که صبا درگذشت.

ولی کسائی با استفاده از نوارهای ضبط شده‌ی سه تار نوازی‌های صبا به تمرین خود ادامه داد. بعد از آن نیز با آموزش از ارسلان درگاهی نوازنده برجسته تار و سه‌تار و عبد‌الحسین خان صبا برادر بزرگ ابوالحسن خان که‌ شیوه‌ی ویژه‌ای در نواختن سه تار داشت و همنوازی با احمد عبادی به تکمیل آموخته‌های خود پرداخت. به نحوی که بر سبکی نوین در سه‌تار نوازی دست یافت. سبکی که از آموخته‌های هنری و ابتکار شخصی وی و از لطائف و ظرائف مکتب موسیقی اصفهان‌ مایه می‎‌گرفت.

کسائی نوازنده‌ی پیشکسوت و پیشگام برنامه‌‌های موسیقی رادیو ایران

________________

کسائی نخستین برنامه نی‌نوازی را با اجراء قطعاتی در دستگاه “سه گاه” و چهارمضرابِ زنگِ شترِ صبا در سال ۱۳۲۲ آغاز کرد. دومین اجراء رادیوئی او نی‌نوازی به جای ویلن صبا در برنامه سولیست‌های خارج از کشور بود. در سال ۱۳۲۵ نیز به پخش برنامه هفتگی در رادیو تهران پرداخت به این منظور دستگاه ریل گراندیک خرید و با ضبط تکنوازی در منزل و ارسال به رادیو تهران به همکاری‌های رادیوئی خود به نحو منظم‌ ادامه داد. از سال ۱۳۳۴ با اقامت در تهران به همراه خوانندگان و نوازندگان برجسته با ضبط آثار ماندگار به برنامه‌های موسیقی رادیو ایران غنا بخشید. در سال ۱۳۴۰ روزهای چهارشنبه به اتفاق تاج و جلیل شهناز در برنامه ارتش رادیو اصفهان شرکت‌جست. همکاری‌های رادیوئی کسائی با رادیو اصفهان در سال ۱۳۴۶ به صورت اجرای تکنوازی، همنوازی و آهنگسازی بود. در توالی خدمات رادیوئی، کسائی تا سالِ ۱۳۵۵ ریاست شورای موسیقی رادیو و سرپرستی ارکستر رادیو اصفهان را بر عهده داشت.‌ تدریس او در مرکز فرهنگی رادیو اصفهان تا سال ۱۳۵۷ به طول انجامید .و آخرین اجرای او در برنامه رسمی رادیو ایران در سال ۱۳۵۸ صورت گرفت. تا عاقبت در سال ۱۳۶۰ از خدمت در صدا و سیما با قطع کلیه حقوق و مزایا بر کنار شد. (۵ سالشمار )

هنگامی که پاداش یک عمر کوشش مستمر یک نوازنده‌ی طراز اوّل ‌در راه ایفای نقش تاریخی برای اعتلاء موسیقی ملّی و‌ایجاد راحت روح و حظّ معنوی ملّت، بر کناری از خدمت هنری با قطع کامل حقوق و مزایاست. جای حرفی باقی نمی‌ماند، جز اینکه‌ بگوییم:

ازین سَموم که بر طرف بوستان بگذشت‌

عجب که بوی گلی ماند و رنگ نسترنی

بار این ناسپاسی هنرستیز‌ و خِرَدگریز را چه کسی بر دوش می‌کشد؟ نی نوازی‌های کسائی سِیر در عوالم ملکوتی حِس بود، که از ماورای گردون نثار دل‎‎‌های مشتاق می‌شد، و شکایت‌های جانسوز نهفته در سینه‌ی خموش نی را با شیوائی و گویائی هرچه تمام‌تر به گوش دلدادگان عالم معنی می‌رساند. مگر نه اینست که هنرمندان در پرتو انوار ایزدی فروغ فیض بخشی یافته‌اند. و مگر نگفته‌اند :چراغی را که ایزد بر فروزد، هر آنکس پف کند ریشش بسوزد؟!

بدایعِ هنر کسائی در نی‌نوازی 

______________________

نی واژه‌ای پهلوی است. که به گیاهی با شاخه‌های راست بلند تو خالی و بند بند گفته می‌شود. و در زمین‌های مرطوب و باتلاقی می‌روید. افزون بر آن‌که برای پوشاندن سقف خانه و‌ بافتن بوریا به کار می‌رود ، در موسیقی نیز مصرف نوازندگی دارد. در این مورد سازی بادی است. که از ساقه میان‌تهی گیاه نی با چهار تا شش سوراخ در یک سمت و یک سوراخ در سمت دیگر درست می‌شود، ضخامتش به اندازه یک انگشت یا بیش‌تر است.‌ و رنگ غالباً زرد دارد.

سوراخ‌های نی بیش‌تر بر اساس گام‌ ‌دیاتونیک (۶-تجویدی) حفر می‌شود.‌ طولِ نی هر قدر کوتاه‌تر باشد، صدایَش زیر تر است. و‌هر قدر طولِ نی بلندتر باشد، صدائی که می‌دهد بم تر است.

نی از لحاظ ایجاد صدا و‌ تعداد هماهنگی‌های صوتی سازی غنی است که نوائی دلنشین دارد. ولی نوازندگی نی آسان نیست .‌نوازنده‌اش باید از ‌کارآئی‌‌ لازم بر خور دار باشد. تا بتواند پرده‌های موسیقی را با گوش تشخیص دهد. با کم و زیاد کردن فشار به هنگام دمیدن در نی و چگونگی انگشت‌گذاری، مقطع سوراخ‌‌های نی را گشاد و تنگ کند، نوای مورد نظر را با بیرون دادن ‌از سوراخ‌های نی وحرکات لب و ارتعاش‌های های لازم به دست آورد.

نوازنده‌ی نی که می‌خواهد فواصل موسیقی ایرانی را بنوازد،‌ مجبور است، برای اجراء ‌یک صدا از گوشه‌های موسیقی ایرانی با دو‌‌ یا سه انگشت ،‌ نیم یا حدود یک چهارم ورودی سوراخ‌های ‌نی را ببندد، و با جابجا کردن انگشتان و کم و زیاد کردن، نوای دلنشین و مطلوب مورد نظرش را به گوش‌ها برساند

نوازندگان نی غالباً آنرا به صورت مایل بر لب می‌گذارند و در آن می دمند. بجز نوازندگان اصفهان‌که سر نی را بین دو دندان پیش فک بالای دهان قرار می‌دهند. و با توسل به این شیوه، ضمن دمیدن در نی با حرکات لبهای خود موجد ارتعاش می‌شوند.

اهمیت کسائی در شیوهء نواختن و بدایع و ابداعات اوست. که بانی تحوّلی بزرگ و ابتکاری در زمینه نی‌نوازی شد. محدودیت‌های اجرائی آنرا زدود. پیش از کسائی نایب اسدالله اصفهانی که نام‌آورترین و تواناترین نی‌نواز سال‌های پایانی دوره قاجار بود در صدر نی‌نوازان پیشین قرار داشت. شیوایی و لطافت و ظرافت نی‌نوازی‌هایش در اوج هنروری مایه‌ی تکریم و تقلید نی‌نوازان دیگر بود. کسائی توانست افزون بر آن‌که همان تغنیات لطیف را به گوش‌ها می‌رساند محدودیت‌های اجرائی سد راه نی‌نوازی را هم در نوردد،‌ قطعات ضربی و چهار مضراب‌های ویژه سازهای زهی را که” هیچ نوازنده‌ای در هیچ زمانی”۶- (۷-ترقی) قادر به اجرای آن با نی نبود، و همه می‌پنداشتند فقط با آرشه قابل اجراست، با نی بنوازد. و بانی مکتبی شود که از حیث فن‌آوری نوازندگی و مبادی آهنگسازی در اوج ارزش و اعتلاء هنری، سرمشق پیروی است.

 

داوری برخی از موسیقی‌دانان معاصر در باره کسائی

______________________________________

 

ساسان سپنتا در این باره چنین نوشته است: “به‌هنگام نواختن این ساز در محدوده‌ی بم نسبت به محدوده‌های زیر و غیث نیاز به نفس و بازدم بیش‌تری است، معهذا نواختن استاد کسائی در بخش بم از پشتوانه بازدم کافی برخور دار است و ملودی‌های اجرا شده دارای استواری و پایداری و نُت‌های لگاتو نیز واجد کشش مطلوب است. تُن صدای نی در این بخش غنی، گرم، و استوار است. صدا در قسمت‌های بم از قوّت و حجم صوتی کافی برخوردار است، در حالی که ایشان در قسمت‌های محدودهء اوج، غیث و پس‌غیث ضمن حفظ توازن صدا با قسمت‌های بم، جمله‌های موسیقایی را معمولاً با شدّت صوتی کم‌تری می‌نوازند و این کاهش حجم صوتی در بخش صداهای زیر و غیث، ظرافت و شیرینی خاصی به صدای ساز می‌بخشد. اجراهای ایشان در این بخش در صداهای استاکاتو (مقطّع) حتی با سرعت زیاد شامل فواصل درست است. دقت در اجرای صحیح هر صدا که مستلزم درک درست ذهنی و گوش حساس و تسلط کافی بر اعصاب و اندام‌های بدن، به ویژه دست‌ها و انگشت‌ها می‌باشد. یکی دیگر از ویژگی‌های نوازندگی استاد کسائی به شمار می‌آید.”(۸- سپنتا)

 

علی تجویدی نیز در باره ارزندگی نوای نی کسائی چنین می‌گوید ” جملاتی که استاد کسائی در نوازندگی به کار می‌گیرد‌ از جهت مبادی آهنگسازی نیز بسیار قابل ارزش می‌باشد. نگارنده روی یکی از نواخته‌های ایشان،‌ مطالعه لازم را به عمل آورده و آن‌را به خط موسیقی ثبت کرده‌ام. و امید وارم در آینده‌ای نه چندان دور آن را برای ارکستر بزرگ بنویسم. ” (۹- تجویدی)

 

حسین عمومی‌‌ کارشناس هنر آواز و‌ خواننده به سبک درست اصفهان که به جنبه‌ی کشف و‌ شهود و خوش‌سلیقگی کسائی در نوازندگی توجّه دارد، چنین ابراز نظر می‌کند. ” از خصوصیات بارز و مشخّص هنر استاد کسائی، خلاقیّت و خوش‌سلیقگی است، اصولاً اگر هنرمندی از مرحله‌ی تقلید و اقتباس که دوران ابتدائی و لازمه فراگیری هنریست، ‌پا را فراتر نگذارد، وبه دنیای اجتهاد و کشف و شهود و خلاقیت نرسد،‌ شایسته‌ی اطلاق هنرمند آن هم در این حدّ و پایه نیست. (من لا کشف له لاعلم له) و این امر در ساز استاد به حد کمال و در حد غیر قابل تصوّر متجلّی است.

استاد کسائی‌‌ با کمال احاطه‌ای که بر ردیف‌های موسیقی دارد. مطلقاً در چارچوب ردیف به صورتی که بعضاً متعصبانه گرفتارند، محصور، مقید و محدود نبوده بلکه ردیف را ابزاری می‌داند برای خلق نغمات ملکوتی که روح خاکیان را به افلاک پرواز می‌دهد که تماماً حاکی از اشتعال و سوختگی اوست.”(۱۰- عمومی)

 

برخی از ویژگی‌های اجرائی در نی‌نوازی‌های کسائی

_____________________________________

_ ایجاد صدای گوش‌نواز دلنشین با فواصل درست

_ احراز تن شفاف مطلوب در محدوده بم و زیر

_ملودی‌های گوناگون در محدوده بم به نحوی گرم و هماهنگ

_ قوّت و حجم صوتی کافی در قسمت‌های بم

_ کاهش حجم صوتی در بخش صداهای زیر و غیث

_نواهای مقطع با سرعت زیاد و فواصل درست

_دوری جستن از ویبراتوهای سریع و ارتعاش زیاد

_استفاده از سکوت در فواصل مطلوب و مناسب قطعات کوتاه و بلند اجرائی

_استفاده از منتخبی مطلوب از گوشه‌های با محتوی

_ توجّه به لطف نوا و نه نمایش فن‌آوری نوازندگی

_توام کردن فواصل زمانی مناسب با وزن متریک قطعه

_ تنوع در اجراء و ابتکار در پاسخ به خواننده در نوازندگی‌های گروهی

_ وسعت اجرای گوشه‌های دستگاه‌های موسیقی که تا پیش از او با نی میسّر نبود.

 

مُلَخّصِ کلام آنکه بعد از نایب اسدالله نائی اصفهانی که سرشناس‌ترین و خوش‌نواز ترین نی‌نواز در سال‌های پایانی دوره قاجار بود، حسن کسائی اصفهانی که مبدع شیوه‌ی ویژه‌ای در نی‌نوازی است، توانست با رفع محدودیت‌های اجرائی بر جایگاهی تاریخی و منحصر به فرد در عرصه‌ی هنر نی‌نوازی دست یابد و این فن ظریف را به اوج اعتلای هنری برساند.‌ بانی مکتبی شود، که نوازندگان کنونی نی پیرو آن‌اند.

حضور دو‌ نوازنده طراز اول یا به سخنی دقیق‌تر دو ‌نابغه هنر نی‌نوازی به فاصله یک نسل در شهر اصفهان حاکی از توان‌‌ پرورش هنری شهری است که همزمان جلیل شهناز را در زمینه تارنوازی و جلال‌الدین تاج را در عرصه آواز خوانی پرورده است.

 

منوچهر برومند

م ب سها

۱۳۹۹/۴/۲

 

۱-دریچه: ،سال پنجم شماره هفدهم ، اصفهان ، پاییز ۱۳۷۸ صص۴۰- ۴۱).

۲- دریچه: همان، ص۴۱ س۱۲تا ۲۹).

۳-سپنتا: ساسان، از موسیقی تا سکوت ، نشر نی چاپ‌دوم‌ ۱۳۸۳ ص ۱۲ سطر ۱تا ۶).

۴- دریچه:همان،ض ۴۱).

۵- سالشمار:

از موسیقی تا سکوت،‌نشر نی،چاپ دوم تهران ۱۳۸۳

صص۱-۲-۳).

۶-تجویدی، علی، از موسیقی تا سکوت،‌همان ،‌ص ۸ س ۱۹).

۷- ترقی، بیژن ، از موسیقی تا‌ سکوت ، همان، ص دوازده س: ۲۵).

۸- سپنتا، ساسان، همان ، ص۱۳ ، سس ۱۱ تا ۲۵).

۹_ تجویدی، علی، همان، ص ۹، سس ۱۴ تا ۱۸).

۱۰- عمومی، حسین همان، ص ۱۹ سس ۳ تا ۱۰

درباره Habib

متولد سال ۱۳۳۰ رشت استان گیلان- کسب لیسانس از دانشگاه ملی ایران- کوچ به ینگه دنیا سال ۱۳۶۵ و اقامت در کالیفرنیا-چاپ اولین کتاب شعر بنام (الف مثل باران) در سال ۱۳۸۴ در ایران توسط انتشارات شاعر امروز.
این نوشته در مقاله ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

دیدگاهتان را بنویسید